4.1. Informazioa gordetzea. Oroimenaren eredu estrukturala

Nola osatzen da gure izaera?

Hautemandakoa, sentitutako emozioak, hausnarketa intelektuala… poliki-poliki, oroimenean pilatzen joaten dira. Horrelaxe osatzen da gure izaera, oroimena baita gure nortasunaren oinarria.

Atkinson-Shiffrin-en eredua

Eredu bat baino gehiago proposatu diren arren, 1968an Richard Atkinson-ek eta Richard Shiffrin-ek aurkeztutakoak lortu du onespenik handiena. Atkinson-Shiffrin ereduaren arabera, oroimenak hainbat egitura edo informazio biltegiz osaturiko sistema gisa funtzionatzen du.

3 biltegiak

Sistema horren barruan, hiru biltegi bereizten dira

• 1. Zentzumenezko oroimena. Bertan, gure zentzumenek kanpoan atzematen duten informazioa biltzen da, baina informazioak oso gutxi irauten du biltegi horretan: segundo bat edo bi gehienez.

• 2. Gehiago irauten badu, informazio horrek bigarren biltegira pasatu behar du, hau da, Iraupen Laburreko Oroimenera (ILO). Atkinson-Shiffrin ereduaren arabera, iraupen laburreko biltegi hori da garrantzitsuena, bertan gordetzen baita adi gaudenean jasotzen dugun edozein informazio. Baina iraupen laburreko oroimenean jasotako informazioak ere iraupen mugatua du: 15-20 segundo.

• 3. Informazioak gehiago irautekotan, hirugarren biltegira pasa behar du, Iraupen Handiko Oroimenera (IHO), alegia,. Iraupen handiko oroimenaren biltegia mugagabea da edukiari eta iraupenari dagokionez, bertan informazioa egoera pasiboan gelditzen baita gordeta, iraupen laburreko oroimenak berreskuratzen duen arte.

4.1.1. Zentzumenezko oroimena

4.1.1.1. Bi biltegiak

Zentzumenezko Oroitzapenean bi biltegi nagusi bereizten dira:

• 1. Ikonoen Oroimena

  • a) Ikono bat ikusmenaren bitartez jasotako irudi baten kopia zehatza da; beraz, informazio pila dauka bere baitan.

  • b) Ikonoen Oroimenak oso gutxi irauten du, segundo laurdena, gutxi gorabehera.

  • c) Oso arin ahultzen da eta Iraupen Laburreko Oroimenera igorri aurretik galtzen da.

• 2. Oihartzunen Oroimena

  • a) Oihartzun bat entzumenaren bitartez jasotako irudi baten kopia zehatza da.

  • b) Oihartzun baten iraupena ikono batena baino luzeagoa da, bi segundokoa, gutxi gorabehera.

  • c) Oihartzunen oroimena ere arin ahultzen da.

4.1.2. ILO: Iraupen Laburreko Oroimena

Funtzionamendua

Kontzientziaren erdigunea da, bertan biltzen baita, denbora tarte jakin batean, gogameneko edozein pentsamendu, informazio edo esperientzia.

Iraupena

15, 20 edo, gehienez, 30 segundo. Denbora tarte horren buruan informazioa IHOn biltzen ez bada, galdu egiten da.

Adibidea

Telefono zenbaki ezezagun batera dei egiten dugunean, markatu bezain laster, zenbakia ahaztu egiten zaigu. Oroimen horrek edukiera mugatua du.

Garrantzia: IHOren lanari begira, ILOren zeregina oso garrantzitsua da

• Bildutako informazioa ezin da IHOra iritsi ILOtik ez bada pasatzen.

• Eta, kontrako bidean, IHOtik berreskuratzen dugun edozein informazioak erantzun gisa erabili ahal izateko ILOtik pasa behar du.

4.1.3. IHO: Iraupen Handiko Oroimena

Funtzionamendua

Bizitza osoan zehar gureganatzen ditugun informazio guztien biltegia da. Mugagabea da edukieraren eta iraupenaren aldetik eta, ondorioz, oroimen egiturarik aberatsena eta konplexuena da, baina ordainetan, ikertzen zailena ere bai.

Iraupena

Hor gordetakoak luzaroan irauten du, eta ia-ia betiko gordeta gelditu daitekeela esan dezakegu. ILO gauzen ezaugarri fisikoetan oinarritzen den bitartean, Iraupen Handikoa gauzen esanahietan oinarritzen da.

Adibidea

Pelikula bat gogoratzen dugunean, ez gara hasten aktoreen ahotsak oroitzen; aitzitik, pelikularen argumentu edo esanahi orokorra izaten dugu gogoan.

4.2. Informazioaren kodifikazioa

Gure oroimena hobetzeko gai ote gara, informazioa gorde eta behar dugunean gogoratu ahal izateko?

Maiz galdetu diogu horrelakorik geure buruari. Erantzuna baiezkoa da. ILOk berezko gaitasuna du darabilen informazioa antolatzeko eta zenbat eta gehiago antolatu, orduan eta hobeto menperatuko dugu informazio hori. ILO hobetzeko edo indartzeko, teknika mnemoteknikoak erabil ditzakegu.

4.2.1. Prozesatze mailen teoria edo Craik eta R. Lockhart-en teoria

Funtzionamendua

Ikertzaile hauentzako oroimen bakar bat dago eta gauzak prozesatze mailen arabera gogoratzen ditugu. Informazioa zenbat eta hobeto kodifikatu, orduan eta handiagoa izango da gogoratzeko aukera. Teoria horrek oroimena prozesu aktiboa dela dio eta ez informazio biltegi pasiboa.

3 prozesatze mailak

• 1. Azaleko Prozesatze Mailak zentzumenen bidez jasotako ezaugarriak biltzen ditu, hau da, gauzen itxura, zaporea, kolorea, etab.

• 2. Tarteko Prozesatze Maila sakonagoa da eta gauzen eredu bereizgarriren bat jasotzen denean gertatzen da.

• 3. Elkarketa bat gertatzen denean, hau da, hautemandakoari esanahia ematen diogunean, Sakoneko Mailan prozesatzen da informazioa, eta azken hori izango da oroimenean indartsuen finkatuko den edukia.

Adibideak

• Hitz bat maiuskulaz edo minuskulaz idatzita dagoen bereizten dugunean, Azaleko Prozesatze Mailan egingo dugu.

• Beste hitz batekin errima egiten duen egiaztatzen dugunean, Tarteko Prozesatze Mailan ibiliko gara.

• Hitzaren esanahia prozesatzen dugunean, Sakoneko Mailan arituko gara.

4.2.2. Mnemoteknia

Zer da?

Mnemotekniaren arauak informazioa hobeto gogoratzeko erabil ditzakegun teknikak dira.

Teknikak

• Tokien metodoa: Ondo gogoratzen dugun bide bat hartu (gure etxetik herriko plazara doana adibidez) eta ikasi behar dugun gaiaren ideia garrantzitsuenak bide horren toki zehatzekin elkartu behar ditugu, eta gairen ordena logikoari jarraitu.

• Hitz gakoen metodoa: Metodo horretan hitz zerrenda bat ikasi behar da. Hamar hitz lehenengo eta gero gehiago, ahal diren guztiak (badira 50 ikasteko gai direnak). Gero, ikasi nahi duguna hitz horiekin lotu behar da. Metodo hau egokia da zerrendak buruz ikasteko.

• Istorioaren metodoa: Metodo hori praktikan jartzeko, istorio bat asmatu behar dugu gogoratu nahi dugunaren inguruan.

4.3. Informazioa berreskuratzea

Zalantzarik gabe, informazioa esanguratsua bada eta ondo antolatuta badago, hobeto gogoratuko dugu, baina beste faktore batzuek ere eragina dute informazioa berreskuratzeko orduan.

4.3.1. Gogoratzean eragina duten faktoreak

• 1. Hobeto gogoratu ohi ditugu ikasitako lehen eta azken gauzak. Hitz zerrenda bat ikasterakoan, hobeto gogoratzen ditugu zerrendako lehen eta azken hitzak eta, erdikoak, berriz, ahaztu.

• 2. Hobeto gogoratzen ditugu gauza arraroak. Lehen aipatutako zerrendan hitz arraro edo bitxiren bat egon izan balitz, gehiengoak gogoratu egingo luke, zerrendaren erdiko hitzen artean egon arren.

• 3. Hobeto gogoratzen ditugu emozionalki esanguratsuak diren egoerekin zerikusia duten gertaerak. Hobeto gogoratzen ditugu harridura handiz edo beldurrez edo maitasunez bizi izan ditugun gertaerak, egoerak edo tokiak. Esate baterako, istripu larri bat izango bagenu, bizitza osoan zehar gogoratuko genuke eta asko maite izan dugun pertsona baten heriotza ere beti gogoratuko dugu.

4.4. Ahaztea eta faktoreak

Oroitze prozesu bakoitzari ahazte mota bat dagokio. Galera hori eragiten duen faktore indartsuenetako bat interferentzia da. Bi interferentzia mota daude

• Interferentzia erretroaktiboa, aurretik biltegian gordetako informazioa berreskuratzea oztopatzen duena.

• Interferentzia proaktiboa, aurretik biltegian gordetako informazioak informazioa berria biltzea eragozten duena.  

4.5. Oroimenaren nahasteak

4.5.1. Oroimenaren nahaste kuantitatiboak

4.5.1.1. Zer da?

Zer da?

Oroitzapenaren galera osoa nahiz partziala.

Jatorriak: Bi eratakoak izan daitezke

• Entzefaloaren lesioak: istripu baten ondoren, buruan jasotako kolpe baten ondorioz oroitzapena galtzen denean.

• Emozio nahasteak: senideren bat hil ondorengo inpresioak eraginda oroitzapena galtzen denean.

2 amnesia motak

Amnesiaren arloan, beste bi nahaste multzo ere bereiz genitzake

• Amnesia globala: Oroitzapena osorik edo neurri handi batean galtzean datzan amnesia. Bi motatakoak izan daitezke:

  • Aurreranzko amnesia edo amnesia anterogradoa: Estimuluak finkatzeko ezintasuna da eta, sarritan, zaharrei gertatzen zaie. Horrela, gaztaroko eta haurtzaroko gauzak gogoratzeko gai diren arren, ezin dute duela gutxi gertatuko gauzarik gogoratu.

  • Atzeranzko amnesia edo amnesia erretrogradoa: Aspaldi finkatu eta gordetako bizitzako gertakizunen oroitzapena gaurkotzeko ezintasuna da, nahiz eta lehen gogoratzeko gauza izan.

• Amnesia partziala: Oroitzapenaren atal edo une baten galera da eta ez da beti arazo organikoen eraginez gertatzen; batzuetan jatorri psikogenoa izaten dute. Bi motatakoak izan daitezke: o

  • Hutsune amnesia: Kontzientzia galtzen den momentutik esnatu arte ezin da ezer gorde. Behin-behineko hutsune amnesia gertatzen da. Esate baterako, istripu bat izan ondoren, ezin izaten da istripua bera nola gertatu den, gogoratu oroitzapenaren hutsunea gertatzen da.

  • Amnesia selektiboa: Afektiboki eragin handia duten egoerak gogora ekartzeko ezintasuna da. Adibidez, bortxaketa baten ondoren ezer ez gogoratzea, Freud-ek deskribatutako defendatzeko mekanismo bat litzateke eta badirudi oroitzapenaren galtze hori ez dela benetan gertatzen, egoera psikologiko egokietan erraz gogoratzen baita.

4.5.1.2. Hipermnesia

Oroimenaren hiperaktibitatea da. Baina ezin dugu pentsatu oroimena gehitzea edo handitzea denik, egoerak gogora ekartzeko erraztasuna edo trebetasuna baizik. Bi motatakoak dira:

• Existentziaren ikuspegi panoramikoa: Nork bere bizitza argitasun eta zehaztasun osoz gogora ekartzean gertatzen da. Hipnosipean eta bizitza arrisku handian dagoenean gertatzen da. Hilzorian egon diren pertsonek kontatu izan dute segundo batzuetan zehar euren bizitza osoa ikus dutela.

• Hipermnesia harrigarria: Hainbat datu (datak, zenbakiak, izenak, etab.) buruz ikasteko ahalmena da. Adimen handiko pertsonei gertatu ohi zaie, baina atzeratu arin batzuek ere (mugako atzeratuak) gaitasun hori daukate.

4.5.2. Oroimenaren nahaste kualitatiboak

Paramnesia izenez ere ezagutzen dira. Lehenaldiaren eta orainaldiaren arteko oreka eta ordena kronologikoa eta lehenaldi erreala eta irudimenezkoaren arteko bereizketa oroimenaren bitartez zehazten ditugu. Ezagunenak hurrengo sentsazioak dira:

• Déjà vu: dagoeneko ikusita dugu.

• Jamais vu: Sekula ikusi gabekoa.