Bizkaiko Foruak	Gernikako arbola Batzar Nagusiak bildu ohi ziren hemen.

7. Foru Legeak

7.1. Zer ziren

Kontzeptua: Herri baten estatutu eta eskubideak jasotzen dituen dokumentu juridikoa da. Foruak, Erdi Aroaz geroztik euskal lurraldeetako biztanleen bizitza politikoa eta soziala arautzen zituen ahozko eta ohiturazko legedi zaharrean oinarritutako lege-bilduma ziren.

Sorrera: Erdi Aroan izan zuten, Cartas de Repoblación izena zutenetan. Hauetan eskubide eta betebeharrak markatzen ziren. Jaunak edo erregeak eman ohi zituen, batez ere hiriguneak garatzeko. Denboraren joanean, eskualde, haran eta gisa horretako lurralde erkidegoek beren bizitzak antolatzeko usadio eta ohiturak lege bihurtu ziren. Lege horien multzoa da Foru Legea.

Hiriak ere Foruen jabe egin ziren. Hiriaren sortzaileak, foru bat (ekonomiaren eta gizartearen ikuspuntutik onuragarriak ziren lege batzuk) aldarrikatzen zuen biztanleak erakartzeko. Hiriak aukera berriak eskaintzen zizkien biztanle berriei handiki lurjabeen nagusitasunaren aurrean.

Non: Iberiar Penintsulako erresuma guztietan bideratu ziren foruak.

Egoera hau aldatzen hasi zen erregeek beren menpeko lurraldeak berdintzeko saioei ekin zietenean. Dekretu horien bidez berritu eta bateratu nahi izan ziren gobernu-legeak eta ohiturak. Ondorioz, Aragoiko Koroaren gobernua, instituzio politikoak eta justizia instituzioak kendu eta ezdeusean utzi zituen Aragoiren eta Gaztelaren arteko aduanak.

Hala ere, berdintzeko saio honetan, bereari eutsi zioten XVIII. eta XIX. mendeetan Bizkaia, Gipuzkoa, Araba eta Nafarroako erresumako foru-erakunde publiko eta pribatuek eta “provincias exentas” izaten jarraitu zuten.

7.2. Foru Legeak  Euskal Herriko lurraldeetan

Euskal lurraldeak ika-mika latzen tartean egon ziren askotan

• Alde batetik, Nafarroa, Gaztela, Aragoi, Frantzia eta Erresuma Batuko monarkiak elkarren kontra borrokatu zuten lurralde horien jabe egin ahal izateko.

• Bestetik lehian parte hartu zuten, era berean, noblezia eta eliz jatorriko jaurerri batzuek. Lehia konplexu honen ondorioz, unitate heterogeneo batzuk garatu ziren.

• Euskal Herriko lurralde-instituzio politikoak osatzeko prozesu konplexu honetan kontuan hartzekoa da, halaber, hiribilduak sortzeko prozesua.

Erregeak edo, Bizkaiko kasuan, Jaunak sorturiko hirigune hauek Foruak izaten zituzten. Erregearen edo Jaunaren lurraldeen arteko harreman honetan kontratu bat zehaztu zen, alde bien arteko akordio bat alegia, baldintza hauen arabera

• Foru-erkidegoak ezagutu egiten zituen erregea eta honek erabakiak hartzeko zuen ahalmena.

• Erregeak ezagutu egiten zituen foru-erkidegoko instituzioak eta legeak.

7.3. Ezaugarriak euskal probintzietan

Foru-antolamenduok erkidegoaren bizitzaren eremu guztiak arautzen dituzte. Zehatz ditzagun eremu horiek:

7.3.1. Administrazioaren antolaketa

Erdi Aroan zehar antolatu ziren lurralde hauek gobernu instituzioak sortzen joan dira.

Nafarroako Erresumak Erdi Aroan zehaztu zituen bere instituzioak. Lege Zaharrean ohikoak ziren jokabideei jarraituz, honako 3 talde hauen ordezkariak biltzen ziren Nafarroako Gorteetara

• Elizaren ordezkariak

• Nobleak

• Hiri onetako ordezkariak

XVII. mendetik aurrera hirietako merkatariak izan ziren Gorteetako bizitza politikoa suspertuko zutenak.

Araban, Bizkaian eta Gipuzkoan, ahaide nagusien arteko gerrak amaitu zirenean, herrietako ermandadeak sortu ziren handikiei aurre egiteko. Baina XVI. mendetik aurrera lehia eta enfrentamendu hori instituzioen bidez garatu zen, indarkeria fisikoa alde batera utzita, hitzaren bidez, botoen bidez, baina baita indarkeriaren bidez, Batzar Nagusietan. Erabateko aldaketa, ezbairik gabe.

Maila desberdinak

• Tokiko erakundeak: kontzejuak, elizateak, hiribilduak, hiriak.... Hasieran kontzeju zabalak ziren, bizilagun guztiek hartzen zuten parte eta orain kontzeju itxiak sortu zituzten eta hauetan herritarren partaidetza mugatu egiten zen, horietan biztanle talde batek baino ez baitzuen hartzen parte.

• Eskualde mailakoak: haranak, merindadeak, koadrilak... Herri-erakundeetako ordezkariak biltzen ziren horietara.

• Batzar Nagusiak: XVI. mendetik aurrera, sare burokratiko eta politiko bat sortu zuten. Nafarroan Gorteak mantendu ziren eta Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan, berriz, Batzar Nagusietara bilduriko ordezkariek agindu baten arabera jarduten zuten, hau da, beren hiritarren ordezkariak ziren eta afera bakoitzaren aurrean eman behar zuten botoa aurrez erabakitzen zuten hiritarren artean; baina administrazio-mailako arazoak sortuz joan ziren heinean, sistema hori alde batera utzi eta erabakia ordezkariaren esku uzteko jokabidea nagusitu zen. Erakunde zentral hauek herrialdeen administrazio orokorra xedatzen zuten: lurralde-agintaritza, zergak, “donatiboak”... Foru-erakunde hauetan erregearen ordezkariak parte hartzen zuen (korrejidoreak Bizkaian eta Gipuzkoan, erregidoreak Nafarroan...).

• Diputazioak: Batzar Nagusietatik sortutako organoak dira, Batzarrak bilduta ez zeuden garaietan bertan hartutako erabakiak gauzatzeko. Batzar Nagusiak biltzen zirenean beraien aurrean kontuak eman beharra izaten zuten. Denboraren joanean, Diputazioek gero eta botere exekutibo handiagoa izan zuten, hau da, erabakiak hartzeko autonomia handiagoa erdietsi zuten kasu batzuetan.

• Korporazioen Batzarrak: Bertara biltzen ziren korporazio bateko ordezkariak edo ekonomia-jarduera jakin bati loturiko pertsonak. Batzar mota hauek oso arruntak ziren Lege Zaharreko erakunde-sisteman.

• Batzar mistoa edo komuna: XVI. mendetik aurrera Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako Batzar mistoa eratu zen, hiru lurraldeetako ordezkariek osatua. Konferentzia izena hartzen zuten prokuradore haiek egiten zituzten bilerek, eta lurraldeen arteko gatazkak saihesteko eta foru-legea babestearren fronte komuna egiteko balio zuten.

7.3.1.1. Batzar Nagusien bereizgarriak

Fogera: Udalerri guztiek zuten Batzar Nagusietara ordezkaria bidaltzeko eskubidea, baina Batzarretako bozketan sistema hau erabili ohi zen, hau da, bozketa garaian, ordezkari bakoitzak bere udalerriko “fuego” edo suen arabera hainbat boto izango ditu. Hasiera batean, biztanleriaren arabera izendatzen ziren, baina beranduago herri bakoitzak probintziak zituen gastuak ordaintzeko egiten zuen ekarpenaren arabera egingo da. Horrela, XVI. mendean, Gipuzkoan sei udalerrien artean boto guztien erdia eskuratzen dute: Donostia, Tolosa, Arrasate, Azpeitia, Bergara eta Segura.

Hautatzeko sistema: Herri txikietan, herritar guztiek izaten zuten hautatzaile izateko aukera. Herri handi eta hirietan, aldiz, talde txiki batek hartzen zituen erabakiak.

Hautatua izateko baldintzak: Hasiera batean nahikoa zen udalerrian bizitzea, baina XVI. mendetik aurrera beste baldintza batzuk erantsi zitzaizkion

• 25 urte baino gehiago behar ziren.

• “Pentsatzen dakiena, arazoak eztabaidatzen eta erabakiak hartzeko gai” dena.

• Negozioetan esperientzia duena.

• Gazteleraz irakurtzen eta idazten dakiena.

• “Herrietako jenderik sustraituena eta egokiena” dena.

Baldintza hauek guztiek herritar gehienei Batzarretako ordezkari izatea galarazten zieten eta nekazal nobleen biltzar bihurtu ziren.

Non eta noiz

• Bizkaian bi urtez behin, Gernikan.

• Araban urtean bi aldiz, bat Gasteizen eta bestea beste herri batean.

• Gipuzkoan, hasieran bi aldiz, baina 1677tik aurrera, behin. Ez zegoen toki finkorik, 18 herri garrantzitsuenak txandaka. Bi bileren artean arazo larriren bat gertatuz gero, Batzar Nagusi bereziak ospatzen ziren.

Eginkizunak

• Legegintza: Erregeari legeak proposatu eta erregeak proposatutako legeak onartu. Erregearen legea foruen aurkakoa zela erabakiz gero, FORU PASEA erabiltzen zuten, “obeditzen da, baina ez da betetzen” formula erabiliz.

• Erregeak probintziari egindako diru eskariak onartu ala ez.

• Aldundia edo diputazioa aukeratu eta hauen lana epaitu.

• Probintziako aurrekontuak egin eta zerga bilketa antolatu.

• Gobernu eta administraritza eginkizunak: bide eta eraikuntza publikoak egin, mendi eta basoen ustiapena kontrolatu, benefizentzia lanak…

• Lurraldearen defentsa antolatu.

• Epaitegia: Hala ere XV. mendean zehar Batzar Nagusiek beste erakunde batzuk sortu zituzten epaile lanetarako: Gipuzkoan Ermandadeko Alkateak, Araban Arriagako Kofradia, Bizkaian Bizkaiko jaunak izendatzen zituen epaileak eta hirietan alkateak ziren, zenbait herrietan, alkate hauen gainetik hiru Teniente zeudelarik.

• …

7.3.1.2. Korrejidorea

Erregeak probintzia bakoitzean zuen ordezkaria zen.Batzar Nagusi eta Diputazioko bileretan hartzen zuen parte, erregearen eskubideak defendatzeko. Gerrarik gertatuz gero, berak egiten zuen erreklutamendua eta bera zen armadaren buru.