6.3.3. Posizio gerra: 1915

Arma nagusia: Posizio gerraren elementu nagusia lubakia izan zen. Frantziako fronte nahikoa txikik defentsa sistema ia garaiezina antolatzeko aukera ematen zuen. Borrokalariak lubaki horietan bizi izan ziren, oso baldintza txarretan, hainbat urtetan; euria edo elurra egiten zuenean, lubakiak kirats handiko eta izozturiko lokatzezko benetako estoldak ziren, eta higiene-gabezien ondorioz, gaixotasun kutsagarriak azkar hedatzen ziren.

Arma berriak: Gerrako modu berri horretarako, arma berriak behar ziren.

• Eskuzko granadak edo morteroak eta kalibre lodiko nahiz distantzia laburreko artilleriako piezak ezinbestekoak ziren lubakien borrokarako.

• Baina arma izugarriago batzuk ere erabili ziren. Su-jaurtigailuak eta gas itogarriak, nazioarteko akordioetan debekatuta egon arren, modu masiboan erabili zituzten, bai alemanek eta, gero, gainerako herri guztiek.

• Hegazkinek protagonismo handiagoa hartu zuten: arerioaren posizioak ikusteko elementua zena erasorako eta bonbak jaurtitzeko arma bihurtu zen.

• Beste arma berri bat tankea izan zen, eta horren lehenengo agerpenak guztiz izutu zituen arerioak. Ibilgailu blindatua zen, beldar-kateko gurpilduna, eta hesiak apurtu, lubakien gainetik igaro eta metraileten babeslekuak zapaltzen zituen.

Herri berriak: 1915ean beste estatu batzuk ere sartu ziren gerran: Italia aliatuen alde eta Bulgaria Inperio Zentralen alde; horren ondorioz, bataila-eremu berriak ireki ziren. Aliatuek Otomandar Inperioari egin zioten eraso, Alemaniaren eta Austriaren aliatua baitzen, Dardanelos-eko itsasartea hartzeko eta Errusiarekiko komunikazioak berrezartzeko; operazio horretan, ez zuten arrakastarik izan.

Emaitza eta balantzea: 1915eko kanpainaren balantzea Inperio Zentralen aldekoa izan zen, baina horiek ez zuten behin betiko garaipenik lortu.

6.3.4. Higadura gerra: 1916

Non eta nola: 1916an, garaipena lortzeko ahalegin gogorrak egin zituzten bi alderdiek. Gerraren eszenatoki nagusia mendebaldeko frontea zen, eta bertan erabilitako estrategia berria higadura gerra izan zen. Alemaniako goi-agintaritzako buruak asmaturiko gerra horren bitartez, armada aliatua osoan ahitzea lortu nahi zen, gizonen eta materialen aldetik, armada horrek bakea eskatu behar izateko.

Batailarik ospetsuenak: Lehenengo jarduketa, bestalde, Gerra Handiko batailarik ospetsuena izan zen: Verdun-eko bataila. Alemanek hasi zuten, armada frantsesa odolusteko, eta 4 hilabeteko iraupena izan zuen; bertan, milioi erdi gizon hil ziren, erasotzaileen eta defendatzaileen artean (gutxi gorabehera, kopuru berean). Baina frontean ez zen aldaketa nabaririk egon.

Emaitza eta balorazioa: Aurreko bi urteetakoa baino orekatuagoa izan zen. Baina Inperio Zentralen etorkizuna zalantzazkoa zen. 1916ko bataila odoltsuek giza efektiboak eta efektibo materialak murriztu zituzten, eta itsasoko blokeoa gero eta gehiago nabaritzen zen. Alemaniak mobilizazio orokorrera jo behar izan zuen, gerran jarraitu ahal izateko.

6.3.5. Urte erabakigarria: 1917

Bi aldaketa garrantzitsu: Errusia gerratik irtetean eta Estatu Batuak sartzean, bi blokeen arteko oreka apurtu egin zen. Errusia gerratik irtetea Inperio Zentralen mesederako izan zen, baina iparramerikarrak sartzeak balantzea behin betiko okertu zuen, aliatuen alde.

• Errusiako iraultza martxoaren 17an hasi zen, eta horren garaipenak eragina izan zuen Errusiak gerran zeukan partaidetzan. Armada, desertzio handiek ahulduta, ez zen ordurako indar borrokalaria.

• Estatu Batuak ordura arte bazter batean egon ziren, Europako gatazkari zegokionez; hala eta guztiz ere, gerrako urteetan, eskala handiko herri hornitzaileka izan ziren, eta aliatuei mailegu handiak egin zizkieten.

Alemaniaren aldaketa: 1915etik aurrera, Alemaniak urpeko gerra hasi zuen, Erresuma Batuko hornidura-lerroak ebaki ahal izateko. 1917aren hasieran, urpeko erasoaldi handia iragarri zuen; erasoaldi horretan, Erresuma Batuarekiko merkataritzan ziharduten itsasontzi neutralak hondoratzea sartzen zen. Estatu Batuetako merkataritza-itsasontzi bat hondoratu zutenean, Ipar Amerikako gobernuak eta herriak gerran sartzea erabaki zuten eta horrek apurtu egin zuen batailako fronteen arteko oreka.

Esperantzak

• Armadan matxinadak egon ziren, eta zibilen moralak ere nekea adierazten zuen argi eta garbi.

• Hornidurarik ezaren, produktuak garestitzearen eta bizi-baldintzak gogortzearen ondorioz, herritarrak gerraren aurka ari ziren gero eta gehiago.

6.3.6. Gerraren amaiera: 1918

• 1917ko abenduan, Lenin buru zela, Errusiako gobernu boltxebikeak harturiko lehenengo erabakietariko bat armistizioa sinatzea izan zen, hau da, borrokak amaitzea, gerra bukatu arte itxaron gabe; armistizio horren ondoren, 1918ko otsailean, Brest-Litovskeko bakea iritsi zen.

• Errusia gerratik ateratzean, tropa alemanak Frantziako estatuan pilatu ziren. Uztailaren erdian, alemanen goi-agintaritzak Paris okupatzeko erasoaldia abiatu zuen, baina ez zuten arrakastarik lortu. Aliatuen kontraerasoa etorri zen ondoren, eta alemanek atzera egin behar izan zuten. Udaren amaierarako, Alemania laguntzak galtzen joan zen: Bulgaria, Austria-Hungaria… Alemania bakarrik geratu zen.

• Goi-agintaritzak armadak ezin ziola borrokari eutsi esan zion Gilermo II.ari, eta armistizioa lortzeko elkarrizketak egin behar zirela jakinarazi zion.

• Alemaniako altxamendu iraultzaileen eraginez, enperadoreak abdikatu behar izan zuen azaroaren 9an. Egun horretan, errepublika aldarrikatu zen. Bi egun geroago, armistizioa sinatu zen. Gerra Handia amaituta zegoen.

6.4.1. Emaitzak

• Gerraren balantzea negargarria izan zen alderdi guztientzat, Estatu Batuentzat izan ezik. Pertsona asko eta asko hil ziren. Zaurituak milioika izan ziren, eta elbarriak ere bai.

• Balantze ekonomikoa ere oso txarra izan zen. Borroka burutu zen eskualdeetan, batez ere Frantzia iparraldean, suntsipen itzelak egon ziren. Gerran parte hartu zuten herri guztiak zorretan gelditu ziren, Estatu Batuakizan ezik ; Estatu Batuak Europako herrien mailegu-emaile nagusi bihurtu ziren.

• Galtze material ugariekin batera, kalte moralak eta sozialak ere handiak izan ziren. Milioika alargun, umezurtz eta elbarrik jaso zituzten gerraren ondorio latzak. Gerraren amaierako pozaren osteko desengainuak mesede egin zion gizarte klaseen eta nazioen arteko gorrotoari. Borrokan aritu ziren pertsona askok arazoak zituzten lana aurkitzeko.

• Lehen Mundu Gerraren helburuak mugagabeak ziren, erabateko gerra, baldintzarik gabeko  errendizioa. Zentzurik gabeko helburua zen, helburu suntsigarria, eta hondatuta utzi zituen bai irabazleak eta bai galtzaileak.

6.4.2. Bake proposamenak

• Eraginik handieneko ideiak Ipar Amerikako Wilson presidenteak aurkeztutako Hamalau Puntuak izan ziren. Proposamen nagusiak autodeterminazio-eskubideadesarme orokorrarendefentsa izan ziren. Azken puntuak, nazioarteko erakunde politiko bat sortzea proposatzen zen, etorkizunean beste gerrarik ez egoteko: Nazioen Elkarte iraunkorra, eta, bertan, herri guztiak bilduko ziren euren arteko arazoak eztabaidatzeko eta konpontzeko, betiere gerrara ez jotzeko promesarekin.

• Wilsonen asmoak onak izan arren, Clemenceau, Frantziako lehen ministroak, Frantziaren segurtasuna indartu eta etorkizuneko Alemania ahuldu nahi izan zuen.

• Bestalde, britainiarrak kontinentearen barruko orekara itzuli nahi ziren, Europako beste gerrarik ez egoteko, nahiz eta horretarako frantsesen helburuei aurre egin behar izan.

6.4.3. Bake proposamenak

Partaideak : Negoziazioak 5 potentziaren eskuetan geratu ziren: Estatu Batuak, Erresuma Batua, Frantzia, Italia eta Japonia. Azkenik, erabaki nagusiak honako hauek hartu zituzten: Estatu Batuetako W. Wilson presidenteak, Britainia Handiko Lloyd George gobernuburuak, eta Frantziako George Clemenceau gobernuburuak.

Ituna : Azkenean, Versalleseko Ituna sinatu zuten, Alemaniarekin bakea eginez.

14 puntuen aplikazioa

• Itunen gauzarik adierazgarriena Europako inperio historiko handiak desagertzea izan zen: errusiarra, austriar-hungariarra eta otomandarra.

• Aldi berean, nazio berriak sortu ziren, Wilsonek ezarritako herrien autodeterminazio-printzipioaren ondorioz: Finlandia, Baltikoko 3 errepublikak (Estonia, Letonia eta Lituania), Polonia, Txekoslovakia, Hungaria, Austria eta Jugoslavia.

• Baina Europako mapa berriak Wilson presidentearen filosofiarekin bat ez zetozen aldaketa asko zituen. Debekatu egin zen Austriaren eta Alemaniaren arteko balizko batasuna eta Alemaniako inperio koloniala garaileen artean banatu zuten. Itunak potentzia handien interesen araberakoak izan ziren gehienbat, sinaturiko Hamalau Puntuekiko errespetuaren araberakoak baino gehiago, eta, horren eraginez, Estatu Batuek ez zuten Versailleseko bakea sinatu.

6.4.4. Okerreko bidea

Zigorra: Versailleseko Ituna bake antolaketaren zatirik garrantzitsuena izan zen eta Alemaniak oso tratamendu gogorra jaso zuen, kondena morala ezarri zitzaion eta gerra hastearen erantzukizuna leporatu zitzaion. Gainera

• Belgikaren eta Errusiako lurraldearen ebakuazioa onartu behar izan zuen, eta Alsazia eta Lorrena Frantziari eta lurralde handiak Poloniari eman behar izan zizkion; gainera, itsasoaren beste aldeko koloniei uko egin behar izan zien, potentzia aliatu nagusien mesedetan.

• Alemaniaren ahalmen militarra nabarmen murriztu zuten.

• Rhinen ezkerreko ertza guztiz desmilitarizatuta geratu zen.

• Bertan, tropa aliatuak gelditu ziren 15 urtetan, Alemaniari  gerrako kalte-ordainak ezarri zitzaizkion, eta horien zenbatekoa batzorde berezi baten esku utzi zen; gainera, blokeo ekonomikoak ere aldi batean irautea erabaki zen.

• Alemania Nazioen Elkartetik kanpo utzi zuten.

Alemania: Versailleseko Ituna sinatu beharra izan zuen. Haserre handia eragin zuen alemanengan, bidegabeko bakea ezartzen baitzitzaien.

Frantzia: Alemaniak probokaziorik gabeko erasorik eginez gero, Frantziak bermaturik zeukan Estatu Batuen eta Erresuma Batuaren laguntza militarra. Frantziak helburu gehienak lortu zituen, baina, hala ere, zigor biguinegia zela Alemaniarentzako pentsatzen zuen.

Italia: Hau ere ez zen pozik geratu, gerran sartu zenean egin zizkioten lurralde promesa guztiak ez baitziren bete.

EEBB: Bakartzeko joerak aurrerapauso handiak eman zituen eta kongresuak ez zuen ituna onartu.

Ondorioa: Versailleseko Ituna, bake ekintza baino gehiago, gorrotoaren eta mendekuaren fruitua izan zen, gehienbat, eta Alemaniari emandako tratamendua Bigarren Mundu Gerraren eragileetarikoa izan zen.

6.4.5. NE. Nazioen Elkartea

Noiz, Zertarako, Nola: Lehen Mundu Gerra amaitu ondoren sinatu zen, Europan beste halako gerrarik ez egoteko. Proposamenik argiena, Wilson presidenteak egindakoa izan zen; horrela, Hamalau Puntuen edo bakerako baldintzen mezu ospetsuan, Nazioen Elkarte Nagusia sortu behar zela esan zuen.

Helburu nagusiak: Nazioen Elkartearen helburu nagusia nazioarteko bakea eta segurtasuna zaintzea zen, gatazkei aurrea hartuz edo konponbide baketsuen bitartez, baita desarmea eta nazioarteko harremanak sustatuz ere.

Funtzionamendua: Elkartearen funtzionamendua urteroko Biltzar baten bidezkoa zen eta horrek honako kide hauek zituen:

• Estatu kide guztien ordezkariak.

• Potentzia aliatu nagusien ordezkaritza iraunkorrak osatutako Kontseilua.

• Idazkari nagusi baten zuzendutako Idazkaritza.

Kideak: Elkartearen jatorrizko kideak gerra garaitu zuten 32 estatu aliatuak ziren, eta horiei 13 estatu neutral gehitu zitzaizkien. Estatu Batuak, Versailleseko ituna berretsi ez zutenez, ez ziren NEko kideak izan eta Alemaniari, berriz, ukatu egin zitzaion aukera.

Mugak: NE bakea mantentzeko eta herrien arteko lankidetza garatzeko sortu zen, baina muga handiak zituen.

• Elkarteak potentzia handiek baimendutako gaiak baino ezin zituen aztertu eta ebatzi.

• Gatazketan parte hartzeko indar armaturik ez zeukanez, Elkartearen arma bakarrak zigor moralak eta ekonomikoak ziren.

• Bakeak gai asko utzi zituen konpondu gabe:

  • disimulurik gabeko mendeku nahi frantsesa.

  • haserre alemana.

  • Alemania nahiz SESB baztertzea bake-sistematik.

  • Ipar Amerikaren bakartzeko joera.

  • NEren ahultasuna

  • ...

  Konpondu gabeko arazo horiek arriskuan jarri zuten etorkizuna, eta Bigarren Mundu Gerrarako bidea prestatu zuten.

  NE: Azken Biltzarra 1946ko apirilean egin zen, bertan, Elkartea desegitea eta horren eginkizunak NBEri (Nazio Batuen Erakundeari) ematea erabaki zen.